all poems translated from Albanian by the author and Henry Israeli
Fold Them Gently
Fold the paper gently, neatly at the edges and down the center
one by one, remembering how night folds fields in half,
how laptops inside drawers wait for the coming morn.
The more the paper loses, the more exact the folding, the more generous the scope of the project,
until at last an airplane sits in our hands, but no, wait—
blow on the tail (it knows how to convert breath to diesel!),
give it at last a helping hand and see where it goes, feather to feather with birds
claiming a palm’s worth of sky, turning like an awkward penguin, climbing clouds.
It knows how to find the forest—with a clapping sound
ascend wild frightened birds; “over there” or “maybe here,”
we gaze from behind our classroom window, not in a hurry exactly, but our hands and feet
frantic to escape it all—
we could get there before the tolling of the bell,
and arrive back to class only an hour late.
“Yes, we’ve hardly been able to find a flight path, never mind the headwinds.
The sky itself hunched like a priest. We don’t know where they came from,
over ten thousand swallows instantly blotting out the firmament’s dome.
Yet here we are.” But what’s it all for? We’re but a step away from joy
—see how our heavy burden weighs on the lowest stumps of the forest,
how veins of rings appear
undisturbed
as does each petal of a nearby chrysanthemum,
(we can’t forget, we are wood in the middle of a forest
and more than just wooden fruit, chairs, jugs, tables, ceilings,
doors and balustrades—the tree is our body!)—
“Now body and soul detach from one another,
and a mist snakes through the forest,” says Bashō from the other side.
“The Chestnut! This is our purpose.” The crimson
leaves know what they’re doing; they begin to look like twilight
and set aside their predatory instincts, so to speak, their hands—
moist, curling inward, looking like claws—
and we start to lose our way through the woods and no longer see the Great Chestnut;
I don’t think that even my entire third grade class could
encircle that huge tree, certainly not the way an architrave
holds heaven and earth tucked in at the horizon.
Then there’s nothing to lose. Leave your backpack wherever you want,
and chase the last ray of sunshine; it knows Where and How,
and cheerfully replies to the night, “I don’t want to lie down. I’m not tired!”
Leave your bag wherever—the forest will make of it a castle,
a den for wild beasts—
and when it does, body and wood will unite,
and the mind will trust only the Chestnut tree
and the shadows of the trees will connect in our imagination, slipping farther and farther down our shoulders.
Look again inside the leather sack—there are beasts where once there were books
and between them I’ve built a nest with both an entrance and exit—
Hand me the bag and a little bottle of ink.
And us? Saving that tree is like diving to the bottom of your mind
and finding yourself somewhere, saying, I’ve seen this place before!
But it’s getting late, the airplanes’
radar picking up the rumble of the universe
endlessly imprints itself on the face of every leaf, while
parents cry out, “Where are the children?”
as if voicing the disappointment of books: “It’s humid here, but where is the fur and where is the paper?”
Don’t get comfortable, don’t forget the lips of the beasts running away.
“Too much teeth in those smiles. Precisely at this moment we turn our backs”—we hear it,
but it’s too late, they say.
We take the shortest route home, walking right through a fairytale—
the paws of the soaked autumn leaves, rotten in their creases,
the leaves with heavy hearts, with heads that tilt secretly pointing us in the right direction;
haste guides the spirit and the spirit guides the body.
And how we grow bored of twilight with its useless generalities;
even what we think in this instant annoys, because we always knew how it had to end.
While reading we fall into sheets of sleep in the back of our minds—our forest.
The carved head of a fox rests its eye against the hole of the sack, its tail searching out another hole,
checking to see if we made it home.
Palosi lehtë por saktë skajet
Palosi lehtë por saktë skajet dhe meset e letrës –
-kujto natën si di t’i palosë kështu fushat, në dyshe,
me njera tjetrën, si laptopë ndër sirtarë, gati për mëngjesin tjetër –
më shumë që humb hapësirë letra më përshkuese struktura, më bujare vetë hapësira,
për shkak ja tek kemi një aeroplan letre ndër duar, por pa prit-,
jepi edhe frymë në bisht të vet, ai di vetë ta kthejë më pas në dizel për udhë,
jepi dhe një dorë ndihmë të fundit dhe shihe tek e ke, pendë më pendë me zogjtë,
për një pëllëmbë qiell apo kthyer pinguinçe, desh cek retë, –
e dinë vetiu anën për kah pylli, prapa si me brohori,
vijnë shpendë të fandaksur; “Andej” ose “Më duket se këtej”,
ne nga xhamat e klasave nuk është se ngutemi, vetëm këmbët e duart
sikur duan t’i ikin së tërës –
pas ziles ne do gjendemi përherë pakëz para
se ato t’ia mbërrijnë me një orë mësimi vonesë -,
“Po ja, mezi gjetëm shteg të lirë ajror, shto dhe erën kundër.
Vetë qielli sikur po merte ca si prirtazi. S’dimë nga dolën më të majtë
nja dhjetë dhjetëmijëshe dallëndyshesh që kthyen në vend bulën e qiellit.
Ja dhe ku jemi.” Por ç’duhej gjitha kjo – prehjen e kishim një çap larg
-e pe si binte tërë pesha mbi katet e parë të pyllit
që u shpërfaqeshin edhe damarët e rrathët
veç mos troshitej
qoftë dhe një petal i një krizanteme aty afër,
(s’duhet harruar, jemi pyll sepse jemi në mes të pyllit,
e më tepër nga çdo frut drusor – karrike, kanata, tryeza, tavane
dyer a parmakë – pylli shtie në mend trupin) –
“Tash shtat e shpirt po më çiten njeri-tjetrit,
-një mjegullirë bredh tani pyllit.”-shton nga ana tjetër e gjërave Bashō.
“Gështenja! ky është qëllimi”. Por mushkëllimi
i fletëve di ç’bën, nis e ngjason me muzgun
dhe ta shtie anash vëmendjen grabitqare, duart – ta themi
të njoma, shtritur para a që më shumë afrojnë me kthetrat –
dhe nis e humb udhën nëpër drurë e s’gjen dot Gështenjën e Madhe;
mendo klasa e V-B e tëra bashkë mezi ia dilte
ta qarkonte tërë atë pemë kaba si kambar bakëri për të mbajtur
qiell e dhè akoma dhe ca të paputhitur cepash.
Atëherë nuk ke ç’humb, lëre çantën ku të mundesh,
e bjeri pas rrezes së fundit, ajo e di Nga-në dhe Si-në,
e që ia kthen gazmueshëm fjalën natës,”S’dua të shtrihem. Nuk më flihet!”
Po lëre ku të duash çantën, atje tek kudo-të-jetë pylli të bën në sekondë rrokadë,
një çantë shkolle me një strofkull me gjithë shtazën brenda,
dhe në atë pikë kohe kur shtat e pyll janw më njësh se kurrë,
kur mendja i zë besë veç Gështenjës
e përfytyrimi trembet bashkë me hijet e druve larg e më larg nga shpinat tona,-
çantat në lëkurë hapen dhe shih – bisha e libra ndërrojnë vend
vend mes vedi – të jap fole madje me dalje e hyrje më vete –
Më jep çantë edhe mellanoren për etjen –
Po ne? Ta mbrije atë pemë ishte si të shkoje në fund të mendjes
e të gjeje po prapë veteven, Po unë kam qenë njëherë këtu!”
Por tani është vonë, aeroplanët tanë
nis kapin si radarët jo vetëm buçimat e kozmosit
që plandoset pambarim mbi çdo faqëz gjethi, por veçan
impulset prindërore, “Ku humbën këta kaq vonë?” –
pakënaqësitë e librave, “Po këtu ka lagështirë, ku gëzofi e ku letra në këso punësh!”-
që s’dinë të rehatohen e nuk harrojnë dot ato si buzagaze shtazësh në ikje e sipër-
“Si shumë greke ato buzagaze. Tamam kur po kthenim shpinat”- dëgjohet si turbull,
por u tha që është tepër vonë.
Ne kthejmë shkurt për shtëpi duke i rënë fabulës përmes
si putrat mbi lagushe vjeshte që u ndes në kthetër ndonjë gram kalbje–.
gjethet zemërdlira me ato kryet që anojnë mshehtas na tregojnë kahun;
nguti i prin përherë frymës e fryma patjetër trupit.
dhe siç të mërzitet muzgu me ato përgjithësimet e veta boshe,
të mërzitet edhe ajo që mendohet këtë çast, pse e dije si do shkonte.
Kur Leximit t’i rëndojë mbi fletë gjumi në prapamendjen tonë –pyll-,
një kokë si e gdhendur dhelpre vë synë në birë të çantës e me bisht kërkon tjetër birë,
të shohë në e mbritëm a jo shtëpinë.
[There was a time when]
There was a time when, without knowing what it was, meteorology
gave us so much more than we were
ready to receive, like a generous woman behind the counter who asks:
– Hot? Cold? – Ice cream, teas,
perfume…? Weather itself was hidden inside these words—
and when we occasionally walked the road to the station
we expected little, except for the roads to get us there.
In the young country that lived in our minds many things cast their shadows—
poppies, oregano, blue eddies, frogs,
the fish from below searching us out with their eyes
and when they later saw us gathered in another land
where the shore and the river swapped places
a peculiar fish proffered a small envelope from his gills and said,
“this is for you,” and spontaneously in that wet, foreign world
something would open up in the depths and make itself known—
“I recognize this writing, I’ve seen it somewhere before,
but the address seems foreign, confusing—another river, another language…”
•
So, even though the streets are usually crowded,
let’s head back to the station
where someone will grab us by the shoulders and cheer us on, or someone from afar
will cry out, “Amaze us, o Climate, if you can!” –
Out of breath, we’ll traverse those strange neighborhoods:
lodges of rain, snow, hail, sleet, fog
stilt houses that float in the air
or stout ranches that face the water, waiting to be set free,
and when I open the door from the inside, the expanse of rain and snow will call out loud and clear
from autumn’s alley full of weather traders hawking their wares—
twelve millimeters, rainbow snow, very rare, what do you say,
we have snowflakes with a human profile,
a river waist deep, neither rising nor falling, wind roses, reddish
with and without a breeze, hailstones that blind fish in the shallows,
mist draped like tinted scarves, spicy frostiness inside jars….
A wind for the ages will find us and lead us solemnly by the hand
to the magnificent, large dome
of the anemometer.
•
And it so happened that we saw an eagle perched on a spear,
deep bright steel that seemed to point life-affirmingly upwards,
an eagle that the four-winged wind turned and turned
without rest (the steel was a tangent to the heart)
like a roulette wheel that we watched, transfixed.
Beneath the shadow of the anemometer sat the soldier who had stuck the bird there.
With a cheek to the gun’s barrel he drew his head back as if pushing against a concrete wall
to better see what was happening, his angry eyes
swollen by alcohol and magnified ten times
as though his pupils could offer a heaven to the bird.
When a superhuman fatigue took hold of us,
when a supernatural power made a bouquet of all directions and disappeared,
then the bird’s beak stopped turning and pointed towards us,
and we could finally look it directly in the eyes
as that wind sweeping close to the ground
developed an unforgettable snapshot of our numb and sullen faces.
* * *
Ka patur kohë kur, pa e ditur ç’qe, meteorologjia
na dhuronte kaq gjëra bujarisht, më tepër se ç’qemë
të gatshëm të merrnim, si një nëne bujare që pas banakut të pyet ç’don:
– Të ngrohta? Të ftohta? – akulloret, çajrat,
aromat . . . vetë klima fshihej nën emrat e tyre –
dhe kur merrnim rrallë rrugën për stacion
as nuk kishim kurrgjë në mend, veç rrugët përputheshin,
në tokën e re të mendjes tonë bënin hije tjera gjëra –
paparune, rigonë, xhepat e bruztë lumorë, bretkosa,
peshqit që prej poshtë na kërkonin me sy
e kur të na shihnin më vonë mbledhur në ca vende
atje ku bregu këmbehej me vetë lumin
filan peshk të zgjatte nga njëra velëz një pusullë e të thoshte:
“Kjo është për ty”, dhe vetiu në atë botë të lagët e të huaj
diçka hapej në thellim e bëhej e njohur –
‘Këtë shkrim e njoh, e kam parë diku tjetër,
veç adresa më ngatërron, më duket e huaj – tjetër lumë, tjetër gjuhë. . .’;
•
pra kur, ndonëse rrugët shpesh puqeshin në vetëm
një udhë, le të ktheheshim pra te stacioni
dhe kapur për supesh e brohorish, dikush nga larg
mund të na lexonte si një thirror, “Habitna o Klimë po munde!” –
Pa frymë i përshkonim ato lagje të çuditshme:
shtëpizat e shiut, dëborës, breshërit, llohës, mjegullës
me ato këmbëzat e larta lejleke e me shkallina si në ajër
apo flatër e shtruar bindshëm faqe ujit për t’u dlirur,
dhe kur hap deriçkën nga brenda zukatin gjallmueshëm matjet që presin,
rrugicë në vjeshtë plot tregtarë moti që shesin atë që flasin –
dymbëdhjetë milimetra ne këtej, dëborë me ngjyrë, tepër e rrallë, ç’të thuash,
kemi kristale dëbore të thjeshtë dhe me profil njeriu,
thellësi lumi sa brez njeriu, as shton as zbret, trëndafila ere,
me dhe pa erë, kokrra breshëri që verbojnë peshqit e cektinave,
mjegulla si shalle me ngjyra, thëllime pikante ndër kavanoza. . .
një erë moshe na gjente kështu në bef e na merrte për dore
të na shpinte solemnisht për te kubeja e vet e tejpashme, e madhe
e flugerit–
•
Dhe ndodhi dikur që pamë një shqiponjë qe ngulur në atë shtizë
të tëhollë e të ndritshme çeliku që sikur tregonte vijën e jetës për lart,
e shqiponja që era me katër flatra e përsillte dhe e përsillte
pa ndalur (çeliku i shkonte tangent zemrës)
si në një llotari ku të gjithë rrinim syngrirë.
Ndën hijen e flugerit ushtari që e nguli atë zog atje
me faqen mbi tytë i jepte kokës prapa si të shtynte betonin e murit,
të shihte më mirë ç’ndodhte, a thua ky zog në ata sytë të irnosur
bymyer prej alkoolit, t’i zmadhohej dhjetëfish nga ç’qe,
o ndofta bebëzat e veta t’ia bënte qiell të fundit për shpendin.
Kur një prehje e thellë tej-njerëzore po zinte vend,
kur një krah fuqie t’i kishte bërë buqetë tërë kahet e të kish shkuar,
atëherë sqepi i zogut u ndal e tregonte me ngulm kah ne,
e ne u pamë më në fund sy më sy me atë që mbaheshim
dhe ende fytyrat tona të mpira e të pakthim, zhvilloheshin
qetë në atë erë totale që po frynte rrafsh me dheun,
në atë foto të paharruar që moti i përtërirë sapo na e kish bërë.
Bird in the Leg
for Violën
I
more commonly known as the calf. When I went
outside one November night to help my mother
take the bedsheets down from the laundry line
hanging like weighted rain clouds or bulging walls,
the bird in my left leg trembled in a spasm—
panic spreading up my body’s shuddering trunk—
as if, still grasping onto my tibia, it was searching out
the safety of a hollow that was no longer there.
Did it uproot this human tree?
Disregarding his body, arms, the distant hills of his shoulders,
II
how did Odysseus, three thousand Novembers earlier
(or autumns, if we’re to follow Homer’s clues:
for a fall of leaves was there, / enough to save two men or maybe three*)
caught with his calves between two rust colored olive trunks
thirsting for a slumber that hovered just over his eyelids,
unable to lie down for fear of freezing, fall asleep—
his cheek pressed again the bark—and trace with his calf a hole
the size of the owl that had left it behind
in a dream interrupted that Odysseus now finished
(for the owl had been abandoned by gray eyed Athena)?
Like the sheets of a bed turned hard from frost, the ship sails spun
toward the Bay of November, landing in my front yard.
III
As I had in another season, I entered the bedroom,
the whisper of the house behind me
growing into a wind that blew the leaves off my desk;
they fell into the imagination as paper islands
with flora-like script moving from the distance
toward the axis of the house and its fountain;
the ink of my pen tasting my fear,
my calves pressed against the legs of the chair,
my eyes on the wardrobe where shadows plundered…
There, with my long brown coat tormenting me—
its buttons like tusks, eyelets like eyes, fur from the wild boar that attacked Odysseus—
the wings of oak leaves beat away at my sleep,
pushing me deeper into the bark of a tree—
and like Odysseus I opened my eyes to see a shapeless
throng of birds in the snow.
IV
Her body newly arisen from the bed,
soft as soil in a vase,
her calves in my palms
like puddles of rain I once collected
with palms cupped under the great gate
or the weight of a dove set loose
from the cage of my arms—a cloth in the wind
now finally free
on this frosty evening
in, of course, November.
*from Homer’s The Odyssey, translated by Robert Fitzgerald
Zogu i Këmbës
Për Violën
I
ose njohur ndryshe pulpa. Kur dola
jashta t’i bëhesha nënës sime krah
tek ia hiqnim çafit mu nën hundë çarçafët –
Rënduar si re shiu a bark muri – një natë nëntori,
zogu i mëngjër i këmbës u drodh, u tkurr,
e dha i pari panikun për trup që u tund si trung,
a thua puq si qe me fyellin e kërcirit
të kërkonte në vrik një gufallë që më s’qe,
Mos po shkulet rrënje kjo pemë njerëzore?
pa ia ditur për trupin, krahët, supet-kodra të largëta,
II
si u ndodh Odiseu plot tremijë nëntore të shkuara,
(a të paktën vjeshta pas shenjave që lë pas Homeri:
Mblodhi tokës aq fletë të rëna sa të mblonte tre burra)
ndën dy trungje të jetosur, në ndryshk, pulpë-puq ulliri,
gjithë et për gjumin që hukatte mbi qepallë e qerpikë
e dot s’ulej nga frik’ e brymës, ai e ndau të dremitë
me faqen mbi lëvore, pa ndier pulpa gjurmoi e gjeti
të çarën sa një top bore, përthellë sa vetja – huti
aty pat lënë përgjys ëndrrën që e shtoi Odiseu:
(për sa kohë u çlir në ngut nga emri hut Atenë sykthjella)
ca vela në brymë si çarçafë shtrati që prej bryme
kthenin në zor anëve, kah një gji nëntori – sa avlia ime.
III
Si në stinë tjetër hyra në dhomë të gjumit,
me mërmërimën e shtëpisë prapa shpine,
e u bë erë, e u fryu fletëve mbi shkrimore;
Ato ranë në përfytyrim si ishuj – por letre,
me florë shkrimi e largësi të palujtshme
kah vetë boshti i shtëpisë a sterës:
boja e rapidit u bukos si frika ime
tek stupa pulpat pas këmbëve të karriges,
me sytë kah dollapi i rrobave ku plaçkitnin hije. . .
– Ja palltua ime e murmë që më turret këmbëve,
me kopsat-çataj, thiletë-sy, pellush mitik –
rrahu vrik ky gjumë me krahë-gjeth-lisi,
të gjerbë edhe më gjumë, tej ndër zhokëla lisi –
Odiseu çel sytë me pulpat borë si zogj arktikë.
IV
A thua njoha të saposhkuarën
e atij trupi shkrifur si dhè vazoje –
pulpat e saj pëllëmbëve të mia
si pellgje pikëlash shiu që i mblidhja
kupës së duarve nën Derën e Madhe,
a pesha e guguftusë që e hidhja
si teshë pambuku kafazit të krahëve,
që e lëshova e u çlirova
një buzëmbrëmje bryme –
ç’tjetër veç nëntori.
Gentian Çoçoli—an Albanian poet, translator, editor, and publisher—has published four acclaimed poetry collections (Fragile Civilization, Circumference of Ash, Human Soil, and To Sleep the Horizon) and many books in translation including Selected Poems of Ashbery and Hughes. He won the National Poetry Prize in Albania in 2001 from the Ministry of Culture. Some of his poems have appeared in such American literary magazines as 91st Meridian, Plume, The Iowa Review, Iowa Writers, Words Without Borders, and Washington Square. In 1996 he founded the quarterly literary journal The Aleph Review, and he also runs a not-for-profit press, Aleph Klub, which publishes acclaimed poets and writers of the twentieth and twenty-first century.
Henry Israeli is the author of four poetry collections, most recently Our Age of Anxiety (White Pine Poetry Prize, 2019) and god’s breath hovering across the waters, (Four Way Books, 2016), and as editor, Lords of Misrule: 20 Years of Saturnalia Books (Saturnalia, 2022). He is also the translator of three critically acclaimed books by Albanian poet Luljeta Lleshanaku. His poetry has appeared in numerous journals including American Poetry Review, Boston Review, Plume, and The Harvard Review, as well as several anthologies including Best American Poetry 2025. Henry Israeli is also the founder and editor of Saturnalia Books.
